Cockie, Paul, Lisbeth en Hans

Bij het ophalen vanmorgen liggen er drie complete duiksets in de achterbak van de auto. Bij het dorp waar we overnachten ligt een prachtig rif voor de deur. Imim is een zeer ervaren duiker, werkt o.a. mee aan rifmonitoring in het kader van het Wallacea-project. Maar we zijn nog lang niet aan duiken toe. Zoals gebruikelijk tot nu toe is de reis naar het doel als een amuse en voorgerecht van een heerlijke maaltijd. En we hebben deze vakantie daarna ook met regelmaat een lekker toetje gehad!

De mannen zijn gisteren vergeten te vertellen dat er bagage kan achterblijven, we komen over enkele dagen namelijk weer terug in dit onderkomen. De koffers zijn al gepakt en we hebben geen zin om alles weer uit te pakken en opnieuw te verdelen. De wandelschoenen dan, en het kleine koffertje na wat ompakken, maar dat is het wel. Uiteindelijk past alles mooi in de auto.

Dan eerst maar even geld pinnen want op Wakatobi schijnt dat niet zo makkelijk te zijn en we hebben nog wat duiken in gedachten. En of we nog fruit genoeg hebben? Ja, in orde! Water genoeg? Ja, in orde! Willen jullie nog iets eten? Nee, we hebben net ontbeten. We rijden langs een Zuurzakboom, of we weten hoe die in Indonesië genoemd wordt? Nou? Sirsak belanda, niet omdat de vrucht wit is van binnen maar omdat de plant kennelijk door de Nederlanders geïmporteerd is. En ook een overblijfsel van de Nederlanders: met enige regelmaat wordt een zin in het Bahassa afgesloten met de woorden ‘ja toch’!

In de stalletjes langs de weg zien we flesjes staan met een melkachtige vloeistof erin. Het gaat om sap van een palm dat ’s ochtends verzameld wordt en dat aan de open lucht gaat gisten. In de doppen van alle flesjes zit dan ook een gaatje. Het is nu nog vroeg, het alcoholpercentage is vergelijkbaar met radler, het sap is heel zoet en heel licht tintelend. Heerlijk. In de loop van dag gaat de gisting verder en tegen de middag gaan de echte addicts aan de slag met een wat verzuurd soort bier.

We maken een pauzestop bij iets wat in eerste instantie op een zwembad lijkt. Het blijkt een u-bocht van de zee te zijn die door de plaatselijke jeugd gebruikt wordt om te zwemmen, bootje te varen, gewoon te badderen en er is zelfs een baantje getrokken met drijvende lijnen zoals je in een zwembad ziet. Aan de kant zijn jongens in training voor een vechtsport, onnodig te zeggen dat we weer met iedereen op de foto moeten!

Volgende stop is de Pasar Sabho-Karaya Alam, een behoorlijk grote markt waar we inkopen doen voor het eten van vanavond. De lokale familie bij wie we slapen voelt zich bezwaard dat ze de gasten geen groenten kunnen voorzetten. Geen nood, zegt Imim, wij zorgen voor alles. Zoals altijd is een markt spekkie naar ons bekkie en de ‘hello mister’ is niet van de lucht.

Door weer, nu naar een Bajo-dorp Bajo labando dat met het vaste land verbonden is. We zien een groepje onder een luifel zitten en Cockie spot onmiddellijk dat er twee plastic tasjes met jackfruit staan. Oh jackfruit, zegt ze, meteen gaat het zakje open en eten maar. Het is geweldig hoe gastvrij de mensen zijn die we ontmoeten. We maken een wandeling door het dorp.

Halverwege moeten we flink de sokken erin zetten, de lucht kleurt gitzwart, een wind steekt op die even later overgaat in een storm. Net op tijd zitten we in de auto. Als we ’s avonds aan de maaltijd zitten in Wasuemba ziet Lativ het nieuws op zijn telefoon dat een compleet huis uit het dorp aan flarden gewaaid is.

We zakken langzaamaan af naar de zuidoosthoek van het eiland Buton. Opvallend is dat de omgeving schoon is, je ziet vrijwel nergens plastic en ander afval op straat, sterker nog, voor elk huis staat een afvalcontainer die volgens een vaste dienstregeling wordt opgehaald. Wasuemba is een plaatje van een dorp!

Even een snack en dan de boot in, we gaan hier duiken! Dat kan nu doordat het hoog water is, bij laag water valt een gebied van ongeveer een kilometer droog, er kan geen boot uitvaren, laat staan bij de drop off van de koraalmuur komen. We liggen nog niet in het water of de eerste green turtle dient zich aan, iets later gevolgd door een tweede groter exemplaar. De koraalwand is mooi met veel soorten koraal, de vissen lijken een beetje schuw, maar als we na een half uurtje wat hoger gaan richting rifdak worden veel meer soorten vis zichtbaar. Na een uurtje wordt het ballonnetje opgelaten en dan volgt de worsteling om in de boot te komen; geen trapje, dus als een soort zeebabaloebas worden we aan boord getrokken!

Terug aan land worden er gefrituurde snackjes gehaald en daarna gaan we een stukje wandelen. De omgeving is adembenemend mooi, de lokale bevolking heeft een soort boardwalk gemaakt die ze tot heilige plaats verklaard hebben. Er mag niets gevangen worden en dientengevolge voelen de vissen en andere dieren zich hier veilig, grote snappers zwemmen rond en nog veel meer. We genieten van de zonsondergang! Op de terugweg vraagt Cockie of hier ook kokosnootkrabben voorkomen. Dat is de trigger voor een nieuwe activiteit.

Kokosnoten worden ontdaan van hun bruine vezelige buitenkant en wat dan overblijft wordt in het vuur gegooid en geroosterd. Dan wordt het witte kokosdeel geraspt en in een mandje gedaan. En dan gaan we op weg naar de iets verderop gelegen rotsen met gaten erin, de gaten waarin de kokosnootkrabben zich verstoppen. We strooien op verschillende plekken onze geraspte kokos in de hoop dat de krabben erin trappen. Na het diner gaan wel kijken hoe het ervoor staat.

Intussen heeft Imim een zakje koekjes aan Cockie overhandigd, gebakken door zijn vrouw als ‘emergency meal’. In Indonesië weten ze inmiddels ook al dat zij steeds eten moet hebben!

Na het eten gaan we kijken hoe het zit met de krabben. We zien drie verschillende soorten, maar de kokosnootkrab niet. Er gaan nog meer kansen komen| En dan naar bed, we zijn behoorlijk moe. In het huis van de familie waar we verblijven is een kamertje vrij gemaakt en daar is een matras op de grond gelegd ter dikte van twee kokosmatten, en zo voelt het ook! Niet zeuren, de rest van de familie ligt gewoon op de grond.

U hoort morgen wel hoe de nacht verlopen is.

Het draaiboek en het programma zoals de reisleiding het in haar hoofd heeft, passen niet naadloos op elkaar. Het draaiboek lijkt te suggereren dat we niet zo vroeg hoeven te vertrekken, de reisleiding echter heeft 4 uur in de nacht (in de ochtend, zo u wilt) geadviseerd. Het draaiboek spreekt voor vandaag ook van een eerste bezoek aan een Bajo-dorp, de reisleiding had dat niet zo helder voor de geest staan. Het wordt snel opgelost: door het vroege vertrek horen we in de jungle ongelooflijk veel vogelgeluiden, geluiden die vanaf een uur of negen niet meer te horen zijn. Pas aan het eind van de middag worden de vogels weer actief. En dat Bajo-dorp wordt moeiteloos in het geheel opgenomen, kwestie van even bellen dat er een boot beschikbaar is om 12:00 uur.

Om even half zes zijn we bij Lambusango Forest, een beschermd gebied wat zo op het oog bestaat uit twee heuvelruggen: Kakenauwe Natuurreservaat en het Lambusango Wildlife Sanctuary. Daar tussen, in de vlakte, liggen akkertjes van de lokale bevolking en van mensen uit Baubau. Met gids Halli maken we een wandeling van 4 uur door de jungle en langs de akkertjes. We zijn nog niet goed en wel uit de auto of er wordt al een paartje van de Sulawesi beerkoeskoes gespot.

Net wakker klimmen ze uitermate traag naar beneden, onderweg lekker bladeren etend. En we horen al allerlei vogels, naarmate we verder in de jungle komen worden die geluiden talrijker. Spotten doen we de vogels niet of nauwelijks, daarvoor is het bladerdak te dicht. Slechts één soort zien we wel, de Sulawesi-jaarvogel. Wat horen we zoal: Sulawesi boszanger, Dwergtok, Filipijnse pitta, Indische koël, Gele troepiaal. In totaal hebben we 22 soorten gehoord en 1 gezien, maar dat was dan ook verreweg de grootste, de Sulawesi-jaarvogel!

Na 2 uur luisteren lopen we de jungle uit en verplaatsen ons naar de akkertjes in het dal. Met regelmaat komen er brommertjes voorbij, mensen die naar hun landje gaan voor de oogst van bijv. aubergines, tomaten, kousenband en wat al niet meer. Dan wordt een brommertje volgestouwd en vertrekt naar huis of naar de pasar. Rond de akkertjes stikt het van de vlinders.

En dan duiken we de jungle weer in voor een shortcut naar de auto. Na drie kwartier lopen (met behoorlijk op en af) concluderen wij dat het hier een longcut betreft. Drijfnat van het zweet komen we weer op de hoofdweg.

Op de naar de lunch, ook al is het nog geen tien uur. We hebben vanmorgen nauwelijks ontbeten en zeker Cockie is aan verse brandstof toe. We lunchen bij lokale mensen thuis en de bewindvoerende dame heeft alle eten al klaar. Heerlijk opnieuw!

Een uur later gaan we op weg naar het Bajo-volk, zeenomaden die een dorp gebouwd hebben in de monding van een rivier. Ze leven van wat de zee opbrengt en dit geval ook van wat de omringende mangrove oplevert. Het is een zwaar en hard leven dat ze leiden. Dit dorp bestaat uit 47 huizen die een paar jaar geleden volledig vernieuwd zijn met geld van de regering. Niet dat het nu comfortabele woningen zijn, maar er is degelijk hout gebruikt, de dakjes zijn van golfplaat in plaats van palmbladeren, elk huis heeft een zonnepaneel waardoor er ook elektriciteit is en er is een leiding vanaf een bron op het vasteland aangelegd waardoor er nu ook stromend water is. In het dorp zelf staat sinds drie jaar een basisschool maar die wordt pas vanaf dit jaar gebruikt omdat er voorheen geen leerkracht was. We spreken enkele kinderen uit klas 1, 3 en 5 die aan te spelen zijn en zij gaan allemaal met plezier naar school! De regering wil nog meer helpen door een betonnen brug aan te leggen dwars door de mangrove heen. Daar is de bevolking niet echt blij mee. Een vaste verbinding is prima, maar de mangrove moet blijven; wat dachten jullie van een boardwalk? We horen dit allemaal van Amar, een man die de ingewanden van een Zeilvis aan stukjes aan het snijden is voor eigen gebruik. Het lekkere (maar dure) vlees van de vis heeft hij verkocht!

Er is ook een kleine kliniek gebouwd waar eens per maand een verpleegster langskomt voor bijv. vaccinaties van babies en kinderen.

Om half twee zetten we weer voet aan vaste wal. We praten nog wat met de bootsman en we moeten natuurlijk nog op de foto. We zijn inmiddels het meest gefotografeerde stel in zuidoost Sulawesi!

Om half vijf zijn we weer thuis, moe maar zeer voldaan. En in het rijke bezit van heerlijk fruit en lokale gefrituurde snackjes. Imim maakt voor de deur van ons verblijf nog een ananas schoon waar het sap alweer uitdruipt. Zei ik al dat we bijzonder geboft hebben met gids Imim en chauffeur Lativ. Ik ga er vanuit dat dit morgen ook zo blijft. U hoort het wel.

Wat een gouden beslissing om de suggestie van de reisleiding te volgen en niet vast te houden aan het draaiboek! Om iets voor achten vertrokken uit Raha op het eiland Muna en om 2 uur in de middag komen we aan in Baubau op het eiland Buton. Geen seconde verveeld onderweg! Wat dan?

Nou, vrij in het begin van de reis komen we een standbeeld tegen van steigerende paarden, waarschijnlijk verwijzend naar de paardengevechten uit de reisgidsen. Daar willen we wel een foto van maken. Er is een grote groep jongeren bezig met het opruimen van het terrein, gras maaien, maaisel weghalen, plastic verzamelen en dat allemaal op vrijwillige basis. Van enige afstand kijken ze aarzelend naar ons. Ik richt mijn fototoestel, zeg ‘foto?’, en dan breekt de hel los. We moeten weer met iedereen op de foto, mobieltjes gaan van hand tot hand, er moet een groepsfoto gemaakt worden op het monument. Bizar! Als we willen vertrekken wordt Cockie helemaal ingesloten door de dames van het gezelschap en moet met iedereen een selfie maken.

We rukken ons los en gaan verder. Links en rechts van de weg zien we regelmaat tenten voor de huizen staan, de meeste ter gelegenheid van een huwelijk, soms ook voor het overlijden van iemand. Het is ‘mating season’ zegt Imim, net voor de regenperiode begint wordt er veel getrouwd. Als dat maar goed gaat met die klimaatverandering!

Even verderop moeten we ons door de drukte van auto’s en brommertjes werken bij zo’n huwelijksfeest. Zal ik vragen of we even mogen kijken, zegt Imim. En ja hoor, we worden binnen uitgenodigd, niet te geloven wat een gastvrijheid. Er is al veel bezoek, het is het huis van de bruid en iedereen zit nu te wachten op de bruidegom. Er is een kamer voor de vrouwen, een voor de mannen (met een schotel sigarettenpakjes!), een voor het serveren van voedsel en drank en er is een keuken waar druk gewerkt wordt. Én er is een kamer waar achter een gordijn de bruid zit te wachten, samen met haar moeder en nog twee dames. De bruid is prachtig opgemaakt en uitgedost. En je kunt het zo gek niet bedenken of ze nodigt ons uit om met haar op de foto te gaan, voor haar een bijzondere herinnering en zeker voor ons.

We vervolgen onze weg en kopen wat fruit voor de lunch. Er wordt druk onderhandeld want de uitbater ziet kans om toeristenprijzen te vragen. Dat is buiten Imim gerekend, de snakefruit, dragonfruit en mango’s gaan tegen het gebruikelijke tarief van de hand! En weer iets verderop gaan we voor ananas.

Dan is het even zoeken naar de lunchplek, Imim en Lativ zijn er een hele poos geleden geweest, een klein meertje dat in verbinding staat met de zee en waar onze gids (een ervaren duiker) aan grotduiken heeft gedaan.  Na enig zoeken vinden we het idyllisch plekje en dat het in verbinding staat met de zee is te zien aan de trevally’s die er zwemmen. Cockie voegt zich daar onmiddellijk bij! Het fruit wordt gesneden en als borden dienen de grote bladeren van een teakboom. Met name de ananas is van superieure kwaliteit, het sap loopt langs je kin.

Vandaaruit rijden we verder naar de haven van Wamengkoli waar de veerboot naar Baubau pakken. Om 14:00 uur worden we afgeleverd in onze bungalow, drie kwartier later ligt Cockie al in zee!

Om half vijf worden we weer opgehaald voor een sightseeing trip door Baubau. Het fort, de oude traditionele huizen, de grote variëteit aan fruitbomen, de vriendelijke mensen (Hi, mister! Waarbij mister als genderneutraal moet worden opgevat, het geldt voor Cockie, het geldt voor mij), het mooie uitzicht over de stad, het kan allemaal niet op vandaag. Onderweg worden we nog getrakteerd op (let op: de huiskamervraag!) een fraaie uitvoering Pencak silat door een bijzonder lenig meisje.

En dan wordt de dag afgesloten met een diner bij een familie thuis. We moeten even wachten voordat we naar binnen kunnen want ze zijn nog aan het bidden. Het wachten is de moeite waard; cassave, tonijn in twee verschillende sajoers, rijst, twee heerlijke sambals en gekookte Butonspinazie met mais. De familie concludeert dat we goede eters zijn!

Nu snel het blog want om 4:00 ur vannacht vertrekken we voor een jungletocht. Het is even rijden daarheen en willen graag het bos in rond zonsopgang. Dan is er het meeste leven waarneembaar. U hoort wel of we wakker geworden zijn.

In reisgidsen wordt vaak van elke regio beschreven wat de specialiteit van dat gebied is. Wij zijn nu aangekomen op het eiland Muna in de zuidoost hoek van Sulawesi. Onze reisgids en ons draaiboek vermelden dat dit eiland vermaard is door zijn paardengevechten, het maken van vliegers van een speciaal soort bladeren (Kaghati), het verwerken van cashewnoten, het weven van traditionele doeken en het vlechten van manden en mandjes met Mentu. Over dat laatste vertelde ik gisteren al het een en ander.

Vandaag hebben we daar een andere attractie aan toegevoegd, grotten in de kalkstenen heuvels die vermaard zijn vanwege de rotstekeningen die er gevonden zijn. Er zijn tot nu toe ongeveer 130 tekeningen gevonden en de schatting is dat ze ongeveer 4.000 jaar oud zijn, van de hand van de oorspronkelijke bewoners van Muna. De grotten zijn voorzien van enorme keien waarover en waarlangs geklommen moet worden, het is vochtig en glibberig en al na enkele minuten lig ik vol op mijn gat, enkele blauwe plekken rijker en een broek die gekleurd wordt door algen en vleermuizenpoep.

Mijn wandelstok ligt in de auto, te grinniken waarschijnlijk. Gids Imim schrikt en wordt nog zorgzamer dan ie al was. Tja en dan die tekeningen, roodachtig door waarschijnlijk het mengen van bloed met modder en in alle groottes aanwezig, dierenfiguren, bootjes, lijfjes zonder hoofd en wat ondefinieerbare krabbels (mogelijk boter, kaas en eieren van 4.000 jaar geleden).

Het gebied tussen de grotten is ooit in cultuur gebracht, maar ligt er nu een beetje doods bij. Hier en daar zie je stenen muurtjes die kennelijk landjes van elkaar moeten scheiden. Het stikt van de vlinders en andere insecten. Bij een steile toegang van een grot maakt ook Cockie een schuiver, niet zo mooi als die van mij. De jury geeft Cockie 7 out of 10, mij 9! Voor Imim aanleiding om te besluiten dat er niet meer gelopen wordt en dat we per auto van grot naar grot vervoerd worden. Ik kan er wel aan wennen want het is bloedheet!

Na de grotten gaan we opnieuw de lunch gebruiken bij pak Rono. Hij is volop aan het koken als we aankomen. Vanmorgen is hij naar zijn akkertje geweest en heeft voor de koolhydraten deze keer gekozen voor traditionele knolgewassen: yam, zoete aardappel en (daar komt de huiskamervraag) ghova. Daarbij eten we ansjovis (rauw), een heerlijke vis in dunne kerriesoep en de bloemen van de banaan, op twee manieren bereid. Een manier is koken van de gehele bloem waardoor de binenkant er een beetje uit gaat zien als jackfruit. De andere is fijngesneden bloem en gekookt in kokosmelk. Heerlijk allemaal, opnieuw voedsel dat we nog nooit gegeten hebben en waar je al snel iets te veel van neemt omdat het zo lekker is. En we kunnen niet meteen aan een siësta (dat heet hier Tidur siang) want pak Rono gaat zijn vliegers showen. Hij is een van de weinigen in het dorp die de kunst van Kaghati nog beheerst. Gisteren is hij begonnen aan een vlieger als souvenir voor ons en hij nodigt Cockie uit om hem te helpen. Hij heeft al snel door dat zij de handigste is van ons twee. En dan gaat hij zijn eigen vlieger oplaten, die op het kleine zuchtje wind wat er is als een speer omhoog gaat, maar die wind is te weinig om hem in de lucht te houden. Vanmiddag maakt hij onze vlieger af en komt hem daarna naar ons hotel brengen.

Na de tidur siang gaan we op stap naar cashewnoten verwerkende vrouwen. Juist in deze tijd van het jaar zou daar volop bedrijf in moeten zijn maar ook hier laat de klimaatverandering zich voelen. Als de cashewbomen gaan bloeien in augustus is er een tijd van ongeveer 2 maanden nodig om de vrucht te laten rijpen. Maar door de toegenomen  regenval in die periode regenen de bloemen van de bomen af, er ontwikkelen zich geen vruchten. En dat is nu al drie jaar het geval, een enorme inkomstenderving voor de lokale thuisindustrietjes.

We worden allerhartelijkst ontvangen bij iemand die aan het werk is om de noten uit hun vruchthuid te snijden. Nog een tricky werkje omdat het vruchtvlees een irriterende olie bevat waardoor de dame in kwestie steeds opnieuw haar vingers in de kalk moet stoppen om geen verbrandingen op te lopen. Als ze goed doorwerkt kan ze op één dag 25 kilo vruchten verwerken waarvan dan 6 kilo nootjes overblijven. Die nootjes moeten dan nog door een andere dame van de zaadhuid ontdaan worden, het is echt monnikenwerk.

En we worden opnieuw aan een baby voorgesteld, Ali Resi, die bij mij op schoot moet en die met ons en de hele familie op minstens 50 foto’s moet. Als ze een jaar of 20 is en de foto’s ziet, zal ze zich wel afvragen wat ze bij die bleekscheet met grijze baard op schoot moest!

Het draaiboek wil ons morgen in de fast ferry hebben op weg naar Baubau op het eiland Buton. De reisleiding denkt dat het veel leuker is om met hen samen in de auto naar Buton te gaan, kunnen we onderweg zo veel stoppen als we willen en nog van alles bekijken. En dan nemen we op het eind de veerpont naar Baubau. We volgen de reisleiding. U hoort morgen wel of dat een verstandig besluit is.

Keurig om 6 uur staat de chauffeur voor de deur, keurig om 6 uur staat de breakfastbox Indonesian style klaar bij de receptie, alleen wij zijn nog niet echt keurig, we hadden er nog wel een paar uurtjes aan vast willen knopen. Een kleine 20 minuten later staan we in de haven. De deur van de auto is nog niet open of er staan al tientallen bereidwillige handen klaar om de koffers te sjouwen. We doen het zelf, samen met de chauffeur die een beetje mank loopt; ooit zijn been gebroken en nooit goed geheeld. Hij koopt de kaartjes voor de boot, VIP-klasse à 225.000 IDR per persoon. Een tip wil hij niet, dit is gewoon mijn werk! In de VIP-klasse zit je een brede stoelen (waar je na 3 uren varen toch blikken billen aan over houdt), mag je gedurende de hele reis naar Kungfu films kijken en wordt je voor vertrek door verkopers en verkoopsters bestookt met nasi, bananen, zonnebrillen, ballonnen, chips, water en heel bijzonder: appels.

In Raha valt de regen met bakken uit de lucht. Op de boot moeten we tegen de binnenstormende stroom sjouwers opzwemmen. Er staat er al een bij onze koffers, ik knik bevestigend en daar gaat de grote tas op één schouder en de rolkoffer in de andere hand. Via een glibberige loopplank staan we aan land. Op weg naar de uitgang horen we onze naam noemen, gids Imim staat bij de middenuitgang te wachten, wij zijn uitgestapt aan de voorkant van de boot. Anyway, nu we nat zijn krijgen we een paraplu en lopen we zo snel mogelijk naar de auto. Onze sjouwer heeft ons gespot en komt met de koffers, ik heb geen geld bij de hand en Imim stopt hem 100.000 IDR in de hand: vanwege de bijzondere omstandigheden. Ik verreken in de auto onmiddellijk mijn schuld.

We worden naar hotel Asri Mulia gebracht, een eenvoudig maar keurig onderkomen. Imim heeft al een geweldig sappige ananas voor ons gesneden en gaat meteen koffie zetten. Even koffers uitpakken en dan een plan maken wat te doen. Het regent namelijk nog steeds als een achterlijke of zoals onze gids meldt, ‘looks like a stable rain’.

We gaan op weg naar wat in het draaiboek home-industries heet. De eerste stop is bij pak (spreek uit ‘pa’) Rono waar we de lunch gebruiken. Lunch is zwak uitgedrukt voor het feestmaal dat op tafel komt, allemaal voedsel dat we nooit eerder gehad hebben: gestoomde cassave met kokos, een soepje van bamboescheuten en kip, geroosterde Trevally (een vis), rolletjes gestoomde mais met een rode banaan in het midden, rolletjes gestoomde in kokosmelk gekookte rijst, een rijk gevulde vissoep, fijngesneden tomaatjes in limoensaus, een schoteltje met pepertjes voor de liefhebbers, komkommer en gestoomde rode rijst. En niks ‘sambal bij”!

Dan krijgen we cursus sisal touw weven, bamboestokjes snijden en net als pak Rono aan het maken van een vlieger wil beginnen, ziet Imim dat het én droog én eb is. En eb is het getij waarbij het mogelijk is vanuit de lagune van Napabele via een natuurlijke tunnel door de rotsen de open zee te bereiken. Op weg dus! We komen straks weer terug bij pak Rono.

Via een steile, ietwat glibberige trap (de regen!) en wat geklauter over rotsen komen we in een bootje met een mooi afdakje tegen zon en eventuele regen. We zitten nog niet, of het dakje wordt afgebroken, anders kunnen we niet door de tunnel!

De omgeving is spectaculair en eenmaal door de tunnel zien we een zeewierplantage in vol bedrijf. Lange touwen die door plastic flessen drijvend worden gehouden zijn vol gehangen met kleine plukjes gelatineus zeewier die bij goede omstandigheden binnen een maand uitgroeien tot een enorme bos en dan geoogst worden.

Voor uitmuntende kwaliteit zeewier krijgen boeren 2,50 euro per kilo, voor de mindere kwaliteit nog geen euro. En ook hier zorgt het veranderende klimaat voor minder kwaliteit; door de toegenomen hoeveelheid regen is het zeewater direct onder de kust niet zout genoeg voor een optimale groei. De oogst is kleiner en minder waard, onbegrijpelijk dat er nog steeds mensen zijn die de veranderingen ontkennen; waarschijnlijk aangestuurd door een reptielenbrein! We varen een rondje rond de zeewiervelden en gaan dan weer aan land.

Nog even kijken bij het Motonunu meer (omdat het in het programma staat, zegt Imim, er is niet veel aan te zien). En daar heeft hij groot gelijk in. We maken een foto, kijken nog even naar de vogeltjes die voorbij vliegen (o.a. een IJsvogel) en dan is het tijd voor pisang goreng zegt onze chauffeur Lativ. We zijn een paar uur onderweg met Imim en Lativ en het klikt vanaf het eerste moment, we hebben het bijzonder met hen getroffen.

Maar voor we bij de pisang goreng zijn  staan we meerdere keren stil. Bijv. bij een vrouw die een feestmand aan het maken is van rotan en nentu (dat is meteen de huiskamervraag). Aan één exemplaar is ze ongeveer een maand bezig en kan die dan voor 700.000 IDR verkopen: slavenarbeid!

En waar we ook stoppen, de hele straat loopt uit, we moeten met iedereen op de foto en de dappersten durven hun gehele Engelse vocabulaire te gebruiken: ‘hello mister”! Het is echt een feest met al die mensen.

De pisang goreng is weer bij pak Rono, dorpshoofd van Pantai Melerua. Als we aankomen hebben zich al veel mensen verzameld waaronder ook baby Kalief. En daar komen de mobieltjes weer tevoorschijn, Cockie met Kalief op de arm, Paul met Kalief op de arm, opa en oma op de foto erbij, de buurman op de foto erbij, het kan niet op. En de pisang goreng ook niet, pak Rono heeft ongeveer anderhalve kilo gebakken. We zitten tot aan de nok toe vol, een diner hoeft vanavond niet meer.

Morgen gaan we wandelen, de bergen in, grotten bezoeken. We houden u op de hoogte.

Vanmorgen om 10 uur nemen we afscheid van Rob en Miranda, zij vertrekken om 14:00 uur naar het vliegveld en vliegen vanavond om 20:00 terug naar Nederland. Jammer, we hadden er samen nog een mooie reis van kunnen maken in Sulawesi. Zij komen woensdagochtend vroeg in Nederland en hebben dan ongeveer 24 uur voordat ze weer aan het werk mogen/moeten. Zoals een pensionado tegen me zei: ze hebben gewoon pech dat ze te laat geboren zijn! Kan zijn, maar we hebben genoten van elkaars gezelschap.

Bijna 11 uur later komen we aan in Swiss-Belhotel in Kendari; eerst 2,5 uur van Kubu naar Denpassar, wachten op het vliegveld, 1,5 uur vliegen naar Makassar, stressen op het vliegveld (waarover zo meer), 1 uur vliegen naar Kendari en nog 45 minuten met de auto naar het hotel. Een beetje gaar zijn we wel.

Het stressen in Makassar heeft natuurlijk alles te maken met het pakketje. Volgens de dienstregeling hebben we precies anderhalf uur om het pakketje (en het draaiboek van het reisbureau) buiten het vliegveld aan te pakken. Maar we vertrekken al een half uur te laat uit Denpassar. Nog een uur over!

In Makassar moeten we volgens het ‘scenario’ eerst door de transit en dan via de trappen naar de vertrekhal en daar bij de Citylink incheckbalie wachten op een medewerker van Tari Travel. Eerst vinden we de transit niet, dan worden we door een tweetal medewerkers van het kastje naar de muur gestuurd, maar uiteindelijk kan onze handbagage opnieuw door de scanner. Naar de wachtruimte en zoeken naar de trappen, geen idee. Dan neemt een medewerker van Lion Air ons even op sleeptouw en tovert de trappen tevoorschijn. Naar beneden en jawel, daar is de incheckbalie van Citylink. Het is 17:15, we hebben nog even want ons vliegtuig vertrekt om 18:00.

Even buiten kijken, niemand, weer paspoort en boardingkaart laten zien om naar binnen te kunnen. Dan maar het telefoonnummer bellen dat we gekregen hebben van de medewerker, we krijgen totaal iemand anders aan de lijn, die geen Engels spreekt en het gesprek afbreekt. Achteraf goed te begrijpen want we hebben geen landnummer bij het telefoonnummer gekregen. Het is 17:25.

Dan maar Tari Travel bellen en het probleem voorleggen. Ze gaan onmiddellijk de medewerker bellen en bellen ons per omgaande terug: onze pakjesdrager staat nu wel buiten. Ik spurt naar buiten, pak over het hek de tas met spullen aan, bedank de goede man hartelijk en spurt weer naar binnen. Het is 17:35.

We moeten opnieuw door alle controles heen, laptop uit de tas en dat soort gedoe en staan om 17:55 voor gate 4 vanwaar ons vliegtuig naar Kendari vertrekt. We ploffen neer op twee lege stoelen en openen het pakketje. Wat een gelukkig weerzien, het is ‘m, hij is gezond en wel en heel even heb ik het idee dat ie glimlacht!

Morgen om 6 uur vertrekken we uit het hotel. We hebben net een breakfastbox Indonesian style besteld. U hoort weer van ons!

Vandaag gaan we in voorbereiding op de manier van leven van de komende drie weken: met z’n tweeën, auto met chauffeur en dan allerlei attracties bezoeken. We hebben een tour geboekt die 8 uur duurt, na ruim 9,5 uur zijn we terug in het resort. Het was genieten!

We beginnen de trip in Tirta Gangga (‘Water van de Ganges’ betekent dat, hoezo, we zijn op Bali?), een waterpaleis uit 1948, in 1963 verwoest door een uitbarsting van de Gunung Agung, maar nu weer in volle glorie. Die volle glorie geldt ook voor de karpers die in water leven. De 150 meter van parkeerplaats naar ingang van het park is aan beide zijden omzoomd door stalletje die visvoer verkopen. Voor 5000 IDR kun je de beestjes een hartvervetting bezorgen. Van alle aanwezige toeristen zijn we bijna de enigen die dit niet doen.

De volgende attractie is Tenganang, een traditioneel dorp van het Bali Aga volk, de oorspronkelijke bewoners van Bali. Later is vanuit Java het volk van Majapahit overgestoken naar Bali, een volk met ook een hindoe-boeddhistische cultuur. Maar die zijn toch van mindere kwaliteit vertelt de chief van het dorp. Hij leidt ons rond door het dorp; een man die trots vertelt over de waarden waaraan zijn volk zich vasthoudt. Bijv: trouwt iemand uit het dorp met iemand van buiten het dorp, dan kun je niet in het dorp blijven wonen (volgens mij de snelste weg naar inteelt), of, bij traditionele gevechten slaan de jonge mannen elkaars rug tot bloedens toe open met de stekelige bladeren van aloë, of, bij grote ceremonies (van ceremonies kunnen ze op Bali in het algemeen en hier in Tenganang in het bijzonder geen genoeg krijgen) stookt hij een bbq op van 5 bij 2 meter waarop in één dag 200 kilo vlees geroosterd wordt. Het dorp telt 750 mensen en 148 gezinnen!

Weer in de auto en op weg naar de Goa Lawah tempel, een van de zes heiligste gebedshuizen op Bali. Een indrukwekkend gekkenhuis door het aantal toeristen, het minstens zo grote aantal verkopers en verkoopsters van allerlei prullaria, een complete gamelanband die even in rust is én een huwelijksceremonie precies voor de heilige opening van de vleermuisgrot. De offertjes en offers zijn niet aan te slepen, sommige deelnemers dragen een complete tafel naar binnen boordevol met bloemen, fruit, gekleurde papiertjes tot een gebraden kip aan toe! We kijken onze ogen uit.

En door maar weer. We beginnen een beetje trek te krijgen, melden dat aan Made, onze chauffeur, en we stoppen vrijwel onmiddellijk bij warung Kumendel alwaar we ons tegoed doen aan Gurami goreng, een heerlijk gegrilde vis, voor de een spicy, voor de ander gewoon.

Next stop: Klung Kung, de voormalige hoofdstad van Bali’s belangrijkste koninkrijk. In 1908 vochten de Balinesen hier tegen de ‘company’, zoals we zien in een diorama. De Nederlandse vertegenwoordiging schoot zo’n beetje alles overhoop wat er Balinesen was, hetgeen niet al te moeilijk was omdat zij slechts bewapend waren met speren. We bezoeken de gerechtszaal en krijgen uitleg van een oudere man die zich geheel vrijwillig aan ons opdringt en aan het eind van de uitleg om een tip vraagt waarmee hij een lunch kan kopen. Het dak van de gerechtszaal is bijzonder, het bestaat naar de nok toe uit opeenvolgende lagen van schilderingen, De onderste rij schilderingen geeft alle straffen weer die je krijgt bij verschillende vergrijpen. Een van de vergrijpen is corruptie, waarbij de gids glimlachend opmerkt dat de getoonde straffen voor zijn land niet echt hebben geholpen.

En dan moeten we hierna nog naar een kleine vissersgemeenschap. Maar we zijn al ruim door onze tijd heen. Terug naar het resort dus, waar we zoals gezegd 9,5 uur na vertrek weer aankomen.

Morgen verplaatsen we ons naar Sulawesi. Zo gauw we weer wifi hebben hoort u van ons.

P.S. Het pakketje is in Makassar in ontvangst genomen door ons reisbureau. Er is een scenario ontwikkelt dat er voor moet zorgen dat we op het vliegveld het pakketje in de armen kunnen sluiten!

Het duiken op Bali zit er op. Vanmorgen maken we nog twee prachtige duiken bij Batu Niti, een op het oog zwarte zandvlakte onder water waar zo hier en daar wat stenen opgestapeld liggen waar dan weer een veerster of een stukje koraal op staat. En daar zwemmen dan wat vissen rond, verder niets te zien is de eerste indruk. Maar het stikt van het leven, onder elke steen of in elk gaatje in het zand zit wat, op veersterren en buisanemonen krioelt het van kleine organismen. De fotografen met de macrolenzen kunnen vol aan de bak. Of zoals een Franse dame zegt als ze na haar duik uit het water komt: waarom noemen ze dit macro als het allemaal zo’n micro organismen zijn?

Terug in het resort wordt de rekening opgemaakt; we hebben allebei een 10-duiken pakket geboekt bij het reisbureau. Vanaf gisteren hebben we samen 8 duiken extra gemaakt. Enig rekenwerk leert dat de aanschaf van een nieuw 10-duiken pakket het voordeligst is. We hebben dan 2 duiken over, die kunnen wel naar Rob en Miranda. Maar zo werkt het kennelijk niet, ‘this is not the rule’, ze zijn alleen maar overdraagbaar binnen dezelfde bungalow. Al dat ge-oh én de duiksmaak die ze volledig te pakken heeft, maken dat Cockie nog voor een derde duik gaat. Dus nu nog maar één duik te veel!

Na terugkomst verloopt de rest van de middag volgens het inmiddels vaste protocol: spelletje, biertje (mag ook andersom), avondeten. Vandaag hebben we ingetekend voor de Balinese Menu Set, een feestje alleen al door de opmaak van de gerechten op je bord.

Morgen gaan we een tour doen langs de Wonders of East Bali. U hoort wel hoe dat bevalt!

P.S. Morgen wordt ook de grote dag van het pakketje, het gaat bezorgd worden thuis bij een medewerker van Tari Travel in Makassar.

We zijn door ons duikpakket van 10 per persoon heen, vanaf vandaag moeten we duiken bijkopen. De eerste twee van de nieuwe serie zetten we in op duikstek Batu Kelebit. Opnieuw twee mooie duiken met een enorme diversiteit aan vissen. Onze gids Komang heeft inmiddels in de gaten dat de fotografen in het gezelschap tuk zijn op ‘klein spul’: slakjes, garnaaltjes, krabjes; ok, als het moet gaat ook een Bidsprinkhaankreeft op de foto, zeker als het een oranje kleurvariant is die we niet eerder gezien hebben.

Vandaag hebben we een afspraak bij de Spa van het resort. Bij aankomst in Kubu Indah hebben we een voucher ontvangen voor een zogenaamde Balinese massage, een behandeling van een uur die start met een welkomstdrankje in de vorm van limoenthee met komkommer en een cool face towel. Alleen al hiervan knap ik zienderogen op! Het wordt hemelbestormend als we uit 6 verschillende oliën onze favoriet mogen kiezen voor de massage. Cockie gaat voor de optie Tropical, ik houd het bij Lemongras.

Daarna gaan we een portaal verder en mogen we ons in een kimono hullen. Dan begint ons ‘rose petal foothbath’, een aangenaam lauwwarm voetbadje alwaar onze voeten en onderbenen worden schoongemaakt en gescrubd met zeezout. En de masseuse maakt een begin met het weer op de plaats zetten van alle botjes die kennelijk verkeerd in mijn voet zitten. Ze zal daar later bij de massage nog veel aandacht aan besteden!

Dan mogen we weer een afdeling verder waar twee massagetafels staan met aan het hoofdeind een gat met een lekkere zachte handdoek op de rand. Graag op uw buik gaan liggen, hoofd boven het gat en dan kijk ik naar beneden in een emmer met Frangipani. De bloemetjes die hier op Bali bij elk offer gebruikt worden; ik zal toch niet het volgende offer zijn?

Dan volgt een heerlijke massage, van top tot teen, van vingers tot hoofdhuid, van buik tot schouders, van nek tot neus (daarvoor moest je zeker extra betalen, merkt Rob op). Eigenlijk werd er maar één plekje vergeten! Als herboren loop ik daarna naar onze bungalow.

Morgen zondag, vanavond is er kennelijk feest in Kubu, in de verte horen we het karaokegekweel. Niet te geloven, er is al een week voorbijgevlogen. U hoort morgen wel of blijven vliegen!

P.S. Ons pakketje heeft inmiddels te horen gekregen dat het niet bezorgd wordt zonder eerst invoerrechten te betalen (115.000 IDR; huiskamervraag: hoeveel euro is dat?). De vriendelijke dame bij de receptie heeft uit eigen zak de invoerrechten betaald (terwijl wij aan het duiken waren), heeft een foto van het betalingsbewijs gemaakt en die is inmiddels verstuurd naar FedEx. In de loop van de middag meldt het pakketje dat het aangekomen is in Makassar maar dat het in het weekend helaas niet afgeleverd wordt. Daar heeft het dan nog de hele maandag voor voordat wij op dinsdag om 16:30 in Makassar zijn. We houden u op de hoogte!

Heerlijk geslapen en geen nare dromen over invasieve vliegende termieten en krekels. Kennelijk hebben we ze allemaal uitgeroeid in onze bungalow en de hoopjes lijken die hier en daar in hoekjes lagen, zijn al weer allemaal opgeruimd als we terugkomen van het ontbijt. Er is bij de onderhoudsdienst van het resort niet alleen een afdeling ‘hoekjes vouwen in wc-papier’ en ‘onmiddellijk bed opmaken als de gasten hun kont gekeerd hebben’, maar ook een onderafdeling die dienst doet als uitvaartcentrum voor omgekomen insecten. Petje af!

Vandaag maken we een duik op de restanten van de Liberty, overblijfselen van wat ooit een behoorlijk groot bevoorradingsschip was. Van die voorraden is niets meer over, allemaal plaats gemaakt voor een prachtige onderwaterwereld met een enorme variëteit aan koralen, sponzen, anemonen, slakjes, garnalen en niet te vergeten, vissen. Je kijkt je ogen uit!

Meteen aan het begin van de duik heb ik ruzie met mijn inflator, eerst kan ik alleen maar ontluchten na een kort stootje op de knop lucht inlaten. Halverwege de duik stopt het deflaten helemaal. Ik moet mijn buoyancy regelen met mijn ademhaling en door hard werken. Na 51 minuten kom ik met 30 bar uit het water. Er wordt onmiddellijk een nieuw trimvest voor me gehaald in het resort. Keurig!

De tweede duik is in Coral Garden, 200 meter zuidelijk van de Liberty. Onze duiksetjes worden op brommertjes geladen en naar de duikstek gereden. Zelf lopen we het stukje naar de drop off. In het water komen we allerlei beelden tegen, een orka, een buddha, iets ondefinieerbaars en in grote letters Tulamben (de gemeente waar de Liberty in het water ligt). En direct daarachter een soort grid van dun metaaldraad, vastgemaakt aan paaltjes. Het lijkt alsof er koraal getransplanteerd is op de draden, een soort broedkamer voor nieuw koraal. Goed idee!

P.S. Ons pakketje reist ons achterna. Het vergat te melden dan het vanuit Guangzhou via Ho Chi Minh City naar Singapore gereisd is. Het is nu aangekomen in Jakarta International en heeft zich laten verplaatsen naar Cengkareng, het vliegveld in Jakarta voor domestic verkeer. Benieuwd of we elkaar ontmoeten in Makassar!